Het auteursrecht van architecten. Wat zijn jouw rechten als jouw ontwerp wordt gebruikt zonder jouw toestemming?

Als architect stop je veel creativiteit, tijd en kennis in jouw ontwerpen. Maar wat gebeurt er als een opdrachtgever jouw ontwerp doorgeeft aan een ander bureau? Of als een concurrent een tekening van jou vrijwel klakkeloos kopieert? Drie uitspraken laten zien hoe het auteursrecht van architecten in de praktijk werkt en waar de valkuilen zitten.

Wat is het auteursrecht van een architect?

Het auteursrecht van een architect beschermt zijn ontwerpen automatisch, zonder registratie, zodra het ontwerp een eigen creatief karakter heeft. Dat volgt uit artikel 1 van de Auteurswet (“Aw”). Het auteursrecht is het uitsluitend recht van de maker van een werk van wetenschap of kunst om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen. Architectonische ontwerpen – van schetsontwerpen en voorlopige ontwerpen tot definitieve ontwerpen en bouwtekeningen – vallen onder artikel 10 lid 1 sub 8 Aw als "ontwerpen, schetsen en plastische werken betrekkelijk tot de bouwkunde".

Er is geen aanvraag of registratie nodig. Het beschermde karakter hangt af van één centrale vraag: weerspiegelt het ontwerp de vrije en creatieve keuzes van de maker? Welstandscriteria, technische vereisten en gangbare woningtypen verkleinen de creatieve ruimte, maar sluiten bescherming niet uit. De rechtbank Overijssel oordeelde in februari 2025[1] dat de ontwerptekeningen van een architect voor een notariswoning "in beperkte mate" een eigen oorspronkelijk karakter hadden, omdat de creatieve keuzes zich manifesteerden in de details van de tekeningen. Denk aan een kenmerkende gemetselde verticale baan in de voorgevel, herhalende raampartijen per drie, bakgoten en een specifiek overgangsdetail tussen luifel en woning. 

Wanneer maakt iemand inbreuk op het auteursrecht van een architect?

Inbreuk op het auteursrecht van een architect is aan de orde als iemand een auteursrechtelijk beschermd ontwerp verveelvoudigt of openbaar maakt zonder toestemming. In de praktijk gaat het om het overnemen, kopiëren of verder uitwerken van tekeningen zonder toestemming van de maker, het bouwen van een woning op basis van ontwerptekeningen van een ander of het presenteren van het werk van een ander als het eigen werk.

In de zaak van de rechtbank Overijssel had gedaagde via een derde de ontwerptekeningen van de architect in handen gekregen en deze vrijwel klakkeloos overgenomen. De maatvoering, de indeling van de begane grond, verdieping en zolder, het kapplan en de detailtekeningen waren identiek. De stelling dat het ontwerpprogramma AutoCAD en "vrij beschikbare onderliggers" tot hetzelfde resultaat hadden geleid, achtte de rechtbank "ongeloofwaardig." Dat is precies wat er in de praktijk regelmatig speelt, iemand vraagt een ontwerp op, betaalt de architect niet voor een vervolgopdracht en laat het ontwerp elders uitwerken.

Let op, hoe smaller de creatieve ruimte (zoals bij functioneel bepaalde woningtypes), hoe groter de mate van overeenstemming die vereist is voor een succesvolle inbreukvordering. De beschermingsomvang strekte zich in dit geval uit tot "identieke of nagenoeg identieke werken." 

Wat zijn de persoonlijkheidsrechten van een architect?

Naast het vermogensrechtelijke auteursrecht heeft een architect ook persoonlijkheidsrechten, ook als het auteursrecht al is overgedragen. Dit zijn rechten die verbonden zijn aan de persoon van de maker. Artikel 25 lid 1 Aw geeft de maker:

• het recht op naamsvermelding (sub a en b);
• het recht zich te verzetten tegen elke wijziging in het werk (sub c);
• het recht zich te verzetten tegen misvorming, verminking of andere aantasting die nadeel kan toebrengen aan de eer of naam van de architect (sub d).

Dat laatste recht – bescherming tegen "verminking" of aantasting – stond centraal in de kortgedingzaak rondom Eindhoven Airport.[2] Een architect die al sinds 2000 bij de uitbreiding van de luchthaven betrokken was, verzette zich tegen een nieuwe entreehal die door een ander bureau was ontworpen en naast het bestaande terminalgebouw zou worden geplaatst. Hij stelde dat de harmonie en het lijnenspel van zijn ontwerp daardoor werd aangetast en dat dit reputatieschade zou opleveren. 

De uitspraak laat zien dat persoonlijkheidsrechten ook gelden bij grote, gefaseerde bouwprojecten. Maar alleen als aan twee voorwaarden is voldaan:

1.       het onderliggende ontwerp moet een auteursrechtelijk beschermd werk zijn; en 

2.       de aantasting moet daadwerkelijk nadeel kunnen toebrengen aan de eer of naam van de architect.

Wat als jouw ontwerp wordt gebruikt door een oud-medewerker of concurrent?

Als een architect vertrekt naar een concurrent en daar een ontwerp verder uitwerkt waaraan hij ook bij zijn voormalige werkgever heeft gewerkt, hangt de vraag wie de auteursrechten heeft af van de vraag in welke hoedanigheid het ontwerp is gemaakt, in dienstbetrekking of als zelfstandige acquisitieopdracht?

Dat speelde in de zaak van de rechtbank Gelderland[3] tussen twee concurrerende architectenbureaus. Een architect had naast zijn arbeidsovereenkomst van 28 uur per week ook een aparte acquisitieovereenkomst, die hem toestond voor eigen rekening opdrachten te acquireren. Die overeenkomst bepaalde uitdrukkelijk dat de auteursrechten "in gezamenlijkheid" aan werkgever en architect toekwamen. 

Wie in een procedure stelt dat het ontwerp in dienstbetrekking is gemaakt en de rechten daarom bij de werkgever berusten, loopt het risico dat een rechter oordeelt dat onvoldoende is onderbouwd wélke werkzaamheden onder de arbeidsovereenkomst zijn verricht en wélke onder de acquisitieovereenkomst, zeker als die grens in de dagelijkse praktijk nooit scherp is gemaakt. 

Wat als jouw naam niet bij jouw ontwerp wordt vermeld?

Een architect heeft het recht zijn naam verbonden te zien aan zijn ontwerp. Wordt dat recht geschonden, dan kan dat de basis vormen voor een verbod — ook in kort geding.

In de Mint Architecten-zaak[4] had een voormalige medewerker het definitief ontwerp van het bureau in een PowerPoint-presentatie opgenomen, maar daarin de naam van het bureau weggelaten en alleen zijn eigen naam vermeld. De rechter achtte dit voldoende voor de conclusie dat bij de opdrachtgever de indruk kon zijn gewekt dat de vertrokken medewerker zelf de auteursrechthebbende was.

Het recht op naamsvermelding is een persoonlijkheidsrecht, het beschermt niet alleen een financieel belang, maar ook de reputatie en de professionele identiteit van de architect. Wie als architect bekend wil staan om zijn werk, heeft er een direct belang bij dat zijn naam aan dat werk verbonden blijft. Omgekeerd geldt ook de keerzijde. Een architect kan zich verzetten als zijn naam verbonden wordt aan een ontwerp dat hij niet (volledig) heeft gemaakt of dat nadien ingrijpend is gewijzigd.

Wat betekent dit voor jou als architect?

Leg je creatieve keuzes vast. Auteursrechtelijke bescherming hangt af van aantoonbare creatieve keuzes. Documenteer bij elk ontwerp welke keuzes jij hebt gemaakt en waarom, van de specifieke gevelindeling tot de detailleringen. Dat bewijs is onmisbaar als je later een inbreukvordering wilt instellen of wilt onderbouwen dat jouw beschermingsomvang verder strekt dan alleen identieke kopieën.

Let op je arbeidsovereenkomsten. Wie geen scherp onderscheid maakt tussen werkzaamheden in dienstbetrekking en acquisitiewerkzaamheden, loopt het risico dat bij een vertrekkende architect de auteursrechten onduidelijk zijn verdeeld. Leg in overeenkomsten vast wie de maker is, wie de rechten houdt en onder welke voorwaarden een medewerker zelfstandig acquisitie mag plegen.

Veelgestelde vragen over het auteursrecht van architecten

Heeft een architect automatisch auteursrecht op zijn ontwerpen? Ja. Auteursrecht ontstaat automatisch op het moment van creatie, zonder registratie of aanvraag, mits het ontwerp een eigen oorspronkelijk karakter heeft en het persoonlijk stempel van de maker draagt.

Wat is het verschil tussen auteursrecht en persoonlijkheidsrechten van een architect? Het auteursrecht (artikel 1 Aw) is het vermogensrechtelijke recht om het werk openbaar te maken en te verveelvoudigen oftewel te exploiteren. Het kan worden overgedragen. Persoonlijkheidsrechten (artikel 25 Aw), zoals het recht op naamsvermelding en het recht op verzet tegen verminking, zijn gebonden aan de persoon van de maker en blijven ook na overdracht van het auteursrecht op de maker rusten.

Wat kan ik doen als iemand mijn ontwerp kopieert? Je kunt in kort geding een verbod vorderen om verdere inbreuk te staken, gecombineerd met een dwangsom. Daarnaast kun je schadevergoeding en opgave van winst vorderen op grond van de Auteurswet. Essentieel is dat je concreet kunt onderbouwen welk werk beschermd is en hoe de inbreuk eruit ziet.

Geldt het auteursrecht ook als mijn naam niet op het ontwerp staat? Ja. Het auteursrecht bestaat ongeacht naamsvermelding. Maar het recht op naamsvermelding zelf (artikel 25 lid 1 sub a Aw) kan je ook inroepen om te eisen dat jouw naam alsnog wordt vermeld of dat de publicatie van het werk zonder jouw naam wordt gestaakt.