AI-sandbox: wat betekenen de nieuwe EU-regels voor uw AI-systeem?


In een AI-sandbox test u een nieuw AI-systeem onder toezicht van een toezichthouder, voordat het op de markt komt. De Europese Commissie legde de regels daarvoor vast in Uitvoeringsverordening (EU) 2026/2487, gepubliceerd in het Publicatieblad op 11 november 2026. De regels gelden vanaf 1 december 2026 in alle lidstaten. Deelname is gratis voor mkb-bedrijven en startups, maar levert geen bewijs van conformiteit op.
Wat is een AI-sandbox?
Een AI-sandbox (AI regulatory sandbox) is een afgebakende omgeving die een toezichthouder inricht. U kunt daar een innovatief AI-systeem ontwikkelen, trainen, valideren en testen, ook in de praktijk, onder toezicht en voor beperkte tijd. Artikel 57 AI Act verplicht elke lidstaat tot ten minste één sandbox. Door de AI Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) is de termijn daarvoor verschoven van 2 augustus 2026 naar 2 augustus 2027. In mei 2026 had pas één van de 27 lidstaten een werkende sandbox.
In Nederland richten de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) en de Rijksinspectie Digitale Infrastructuur (RDI) de sandbox in, volgens het wetsvoorstel Uitvoeringswet AI-verordening.
Wie mag deelnemen?
Aanbieders en toekomstige aanbieders van AI-systemen, alleen of samen met gebruiksverantwoordelijken en andere partijen. Het systeem moet:
- nog niet op de markt zijn; of
- al op de markt zijn, maar wezenlijk worden gewijzigd; of
- worden ingezet op een manier die het tot een hoog-risico AI-systeem maakt.
U mag ook aanvragen in een andere lidstaat dan waar u gevestigd bent.
Hoe worden deelnemers geselecteerd?
De toezichthouder kijkt naar vijf criteria:
1. de noodzaak van de sandbox, gezien specifieke juridische en praktische vragen rond de AI Act en andere regels;
2. wat toezichthouder en sector ervan kunnen leren, en hoe breed dat toepasbaar is;
3. de bijdrage aan het publiek belang, maatschappelijk nut en EU-beleid;
4. hoe ver uw voorstel is uitgewerkt;
5. hoe innovatief het systeem is.
Toezichthouders mogen daarnaast voorrang geven aan sectoren van strategisch belang (artikel 3 lid 3 en 4).
U krijgt uiterlijk drie maanden na een volledige aanvraag, of na sluiting van een oproep, een besluit. Daartegen staat beroep open (artikel 3 lid 7).
Wat regelt het sandboxplan?
Na selectie maken u en de toezichthouder samen een sandboxplan (artikel 5). Daarin staan onder meer de planning met verwachte einddatum, doelen en taken, de AI Act-verplichtingen die worden onderzocht, waarborgen tegen risico’s, de procedure bij ernstige incidenten en zo nodig een plan voor testen in de praktijk. Wijzigen kan alleen als beide partijen instemmen. Een vaste duur is er niet; die moet passen bij het project (artikel 4 lid 4). Verlengen kan tot 30 kalenderdagen voor de einddatum. De toezichthouder kan het testen stilleggen als u het plan schendt of als risico’s niet beheersbaar zijn; u kunt ook zelf om stopzetting vragen (artikel 8).
In het plan staat ook of u persoonsgegevens verwerkt en of de privacytoezichthouder moet worden betrokken (artikel 5 lid 2 onder e). Voor hergebruik van persoonsgegevens gelden de strikte voorwaarden van artikel 59 AI Act, bijvoorbeeld dat geanonimiseerde of synthetische data niet volstaan.
Toezichthouders werken samen met het AI-ecosysteem, zoals testfaciliteiten, Europese digitale innovatiehubs (EDIH’s) en AI-fabrieken (artikel 4 lid 5). Voor machines en andere producten uit bijlage I AI Act kunnen lidstaten testen in de praktijk mogelijk maken, ook in de openbare ruimte (artikel 5 lid 6).
Wat kost deelname?
- Mkb en startups: voorrang, en gratis begeleiding, advies en toezicht, inclusief toezicht op testen in de praktijk en ondersteuning bij de conformiteitsbeoordeling. Alleen uitzonderlijke kosten voor andere diensten kunnen worden doorberekend: gespecificeerd, en u hoort dat uiterlijk voor de start (artikel 2 lid 3). Overheden krijgen dezelfde regeling.
- Overige bedrijven: kunnen de volledige kosten betalen. De tarieven worden bij opening van de aanvraagronde gepubliceerd (artikel 2 lid 4).
- Bedrijven buiten de EU: betalen een deelnamevergoeding en wijzen schriftelijk een gevolmachtigde in de EU aan, die aansprakelijk kan worden gehouden (artikel 2 lid 5).
Wat heeft u na afloop?
U krijgt een schriftelijk bewijs, ondertekend door de betrokken toezichthouders, met de uitgevoerde activiteiten en de beoordeelde verplichtingen. Daarnaast krijgt u een exitrapport, uiterlijk 45 werkdagen na afloop (artikel 6 lid 5). Markttoezichthouders en aangemelde instanties in alle lidstaten erkennen beide documenten als vastlegging van wat u heeft gedaan en geleerd (artikel 6 lid 9). Dat kan de conformiteitsbeoordeling versnellen.
Maar let op:
- Geen conformiteit. Bewijs en exitrapport hebben niet de status van een EU-conformiteitsverklaring (artikel 6 lid 2 en 5; artikel 47 AI Act).
- Aansprakelijkheid blijft. U blijft verantwoordelijk voor naleving van het EU-recht (artikel 2 lid 6) en aansprakelijk voor schade aan derden. Volgt u het plan te goeder trouw, dan krijgt u geen bestuurlijke boete voor overtreding van de AI Act (artikel 57 lid 12 AI Act).
- Vertrouwelijkheid. Informatie mag openbaar worden gemaakt, tenzij u die in het plan of uiterlijk voor het einde van het project als vertrouwelijk aanmerkt. Het volledige exitrapport wordt alleen met uw toestemming op het EU-platform gepubliceerd (artikel 6 lid 7 en 8).
Samenvatting
- Vanaf 1 december 2026 gelden uniforme EU-regels voor AI-sandboxes.
- Elke lidstaat moet uiterlijk 2 augustus 2027 een sandbox hebben.
- Deelname is gratis voor mkb en startups; selectie op vijf criteria, besluit binnen drie maanden.
- Het exitrapport helpt bij de conformiteitsbeoordeling, maar vervangt die niet. Aansprakelijkheid blijft.
Overweegt u een sandbox voor uw AI-systeem? Jos van der Wijst helpt u bij de aanvraag, het sandboxplan en de afspraken over vertrouwelijkheid. Doe eerst de gratis quickscan op compliance-bg.legal.
Veelgestelde vragen over de AI-sandbox
Is deelname aan een AI-sandbox verplicht?
Nee. Deelname is vrijwillig. Alleen lidstaten zijn verplicht een sandbox op te zetten.
Krijg ik na de sandbox een CE-markering of conformiteitsverklaring?
Nee. U krijgt een bewijs van deelname en een exitrapport. Die helpen, maar vervangen de conformiteitsbeoordeling niet.
Kan ik een boete krijgen voor wat ik in de sandbox doe?
Geen bestuurlijke boete onder de AI Act als u het plan en de aanwijzingen te goeder trouw volgt. U blijft wel aansprakelijk voor schade aan derden.
Mag ik in een andere lidstaat aanvragen?
Ja. U hoeft niet in die lidstaat gevestigd te zijn.
Mag ik persoonsgegevens gebruiken in de sandbox?
Alleen onder strikte voorwaarden, en met betrokkenheid van de privacytoezichthouder (artikel 59 AI Act).
Wanneer kan ik in Nederland aanvragen?
Dat is nog niet bekend. De Nederlandse sandbox moet uiterlijk 2 augustus 2027 werken.
Contact met Jos van der WijstJos van der Wijst
